Ondersteuning bij Image-Based Sexual Abuse (IBSA) bij jongeren

Image Based Sexual Abuse (IBSA) is een vorm van door technologie gefaciliteerd misbruik waarbij intieme beelden van een persoon worden genomen en verspreid of waarbij wordt gedreigd om de beelden te verspreiden zonder toestemming van de persoon. IBSA is een alomtegenwoordig fenomeen onder jongeren (14-16 jaar). Dit onderzoek focust zich op drie types IBSA:

•  Het niet consensueel verspreiden van naaktbeelden
• Cyberflashing of zogenaamde “dickpics” of “clitpics”
• Deepnudes, realistische maar deels of volledig vervalste naaktbeelden of – video's van een persoon, gemaakt door middel van AI

Uit het onderzoek Apenstaartjaren blijkt dat een kwart van alle tieners en jongeren al eens een seksueel getinte foto ontving van iemand zonder dat die persoon ervan wist. Zo’n 61% heeft wel het gevoel dat ze hierover bij hun ouders kunnen aankloppen. Dit is een stijging sinds het vorige onderzoek van Apenstaartjaren. De rest zoekt vooral steun bij vrienden of klasgenoten. Een kleiner aantal praat ook met broers of zussen of volwassenen die ze vertrouwen. Net als bij andere digitale problemen zijn ook hier leerkrachten niet het eerste aanspreekpunt.

Van september 2024 tot en met augustus 2026 ontwikkelen we dit prototype workshop en edugame samen met onze doelgroepen in drie stappen: 

• We doen desk research en organiseren focusgroepen. Zo exploreren we de huidige ‘as is’ en de gewenste ‘to be’ situatie m.b.t. de reactie van leeftijdsgenoten (14-16 jaar), ouders, en leerkrachten op drie types IBSA.
• We co-creëren met jongeren, ouders en leerkrachten een prototype workshop en edugame. Zo ontwikkelen we participatief en co-creatief een prototype voor het ondersteunen van jongeren die met drie types IBSA te maken krijgen.
• We evalueren het prototype workshop en edugame bij onze doelgroepen. Zo monitoren we de waarde van de ontwikkelde workshop en edugame voor leeftijdsgenoten (14-16 jaar), ouders, en leerkrachten.

Binnen dit praktijkgericht onderzoek ontwikkelen we een prototype workshop en edugame. Educatieve en technologische initiatieven hebben het potentieel om leeftijdsgenoten, ouders en leerkrachten te ondersteunen in hun reactie op IBSA.

We spreken doelbewust van een prototype omdat we binnen dit project zullen focussen op de ontwikkeling van de inhoud, waar we in een vervolgproject willen focussen op de concrete valorisatie- en disseminatiemogelijkheden.

Een edugame is een immersieve technologie waarbij je je empathisch in een scenario kan inleven. Dergelijke games blijken voor verschillende soorten risicogedrag (voor zowel volwassenen als jongeren) effectief om het bewustzijn te vergroten, kennis over te brengen, gedragsveranderingen te creëren en vaardigheden bij te brengen. De combinatie van workshop en edugame versterken, naast kennis, de vaardigheden en attitude van de directe omgeving van jongeren (14-17 jaar) die geconfronteerd worden met IBSA. 

Kennis

In alle focusgroepen wordt aangegeven dat de kennis over vooral deepnudes het meest beperkt is. 

Leerkrachten uit het gewoon onderwijs schatten de prevalentie van IBSA vrij accuraat in. Leerkrachten uit het buitengewoon onderwijs overschatten deze, wat zij linken aan de specifieke context waarin zij werken. Bij ouders is de inschatting zeer uiteenlopend, wat mogelijk wijst op een gebrek aan kennis.

Attitude

Leerkrachten benoemen vooral bezorgdheid, boosheid en frustratie. De bezorgdheid is het grootst bij deepnudes. Boosheid richt zich vooral op de pleger, al is er soms ook begrip voor diens gedrag. Ouders spreken over bezorgdheid, angst en machteloosheid.

Zowel ouders als leerkrachten geven aan dat het maken van seksuele beelden op zich deel kan uitmaken van de normale seksuele ontwikkeling van jongeren. Sommige uitspraken wijzen echter op het tegengestelde. Zo wordt aangehaald dat IBSA niet zou zijn gebeurd zonder het versturen van beelden. Een leerkracht benoemt ook frustratie tegenover het slachtoffer omwille van herkenbaarheid van het slachtoffer of doorsturen van beelden. Leerkrachten wijzen daarnaast op dubbele standaarden waarbij meisjes sneller worden veroordeeld en jongens vaker worden aangemoedigd of positief beoordeeld.

Bij ouders spelen maatschappelijke en culturele gendernormen mee. Zo wordt aangegeven dat de reactie op IBSA anders kan zijn bij een dochter dan bij een zoon.

Vaardigheden

Leerkrachten benadrukken het belang van luisteren, erkenning geven, vragen stellen en ondersteuning bieden zonder oordeel. Ze verwijzen soms naar technieken zoals “spiegelen” of “cirkelen”. Ook ouders erkennen het belang van een open, ondersteunende dialoog.

Bij leerkrachten kwam vooral tijdstekort door druk op leerdoelen naar boven. Daarnaast werd het gebrek aan kennis bij sommige collega’s en de onduidelijkheid over het mandaat aangehaald. Wat mogen leerkrachten doen en wat moeten leerkrachten doen? 

Bij ouders heerste er vooral onzekerheid over waar ze terechtkunnen. Hierbij werd ook de versnippering van de hulpverlening aangehaald. Ze gaven aan onvoldoende kennis te hebben over IBSA en gepaste reacties.

Alle focusgroepen benadrukken het belang van een warme, niet-beschuldigende reactie. Luisteren en steun bieden zijn cruciaal. Ook het aanspreken van de pleger is belangrijk, op een verbindende manier maar met duidelijke grenzen.

Zowel thuis als op school is er een belangrijke rol weggelegd voor preventie. Ouders kunnen inzetten op mediaopvoeding en afspraken, maar extra initiatieven om ouderkennis te vergroten zijn wenselijk. Op school moet IBSA geïntegreerd worden in lessen rond relaties, seksualiteit en sociale media. De leerkrachten pleiten voor een duidelijk, schoolbreed beleid rond IBSA dat (1) preventie en educatie omvat, (2) een sekspositieve houding stimuleert, (3) duidelijke stappen en bevoegdheden beschrijft, (4) inzet op professionele vorming en (5) samenwerking binnen het schoolteam en met ouders versterkt.

Zowel leerkrachten als ouders geven aan dat externe hulp een belangrijke rol speelt wanneer jongeren geconfronteerd worden met image-based sexual abuse. Leerkrachten verwijzen leerlingen vaak door naar het zorgteam op school en, indien nodig, naar professionele hulpverlening buiten de school. Ook ouders geven aan dat zij in zulke situaties externe ondersteuning zouden zoeken. Tegelijkertijd wordt de nood aan anonieme en laagdrempelige hulpkanalen voor jongeren benadrukt, zodat slachtoffers op een veilige manier hulp kunnen inschakelen. Over het al dan niet melden van IBSA aan politie of parket lopen de meningen uiteen en wordt aangegeven dat dit sterk afhankelijk is van de ernst en context van de situatie.

Meer dan één op de vier jongeren (26%) geeft aan dat ze al een vorm van image-based sexual abuse hebben meegemaakt.

Meer dan vier op de tien jongeren (42%) kent iemand die dergelijke vorm van geweld al heeft meegemaakt. Vlaamse jongeren komen dus regelmatig in contact met IBSA, rechtstreeks of als omstaander.

De meerderheid van de jongeren (53%) denkt dat ze leeftijdsgenoten die IBSA meemaken gepast zouden kunnen ondersteunen. Toch geeft bijna de helft aan niet te weten hoe ze dat moeten doen. Jongeren die zelf al ervaring hebben met IBSA geven vaker aan dat ze een slachtoffer kunnen ondersteunen dan jongeren zonder ervaring (63% vs. 50%). 

In vergelijking met NCII en deepnudes geven slachtoffers bij cyberflashing aan dat ze peers die IBSA meemaken het minst kunnen ondersteunen, wat opvallend is aangezien ze aangeven de meeste kennis te hebben over deze vorm van IBSA.

Slechts 32% vertrouwt op voldoende kennis om slachtoffers te ondersteunen. Dit percentage is hoger bij jongeren met directe ervaring (41% vs. 29%). Dit wijst erop dat een substantieel deel van de jongeren niet over de nodige kennis en vaardigheden beschikt om peers gepast te helpen.
 

Jongeren geven aan dat de meest gewenste reacties de volgende zijn:

• luisteren naar hun verhaal
• het beeld offline halen
• een klacht indienen 

Wel blijkt dat de nood om een klacht in te dienen sterk varieert naargelang het type IBSA dat ze zouden meemaken en of ze al dan niet zelf slachtoffer waren van een vorm van IBSA in het verleden. 

Zo geven slachtoffers aan dat een klacht indienen minder noodzakelijk is in het geval van deepnudes (30%) of cyberflashing (19%) in vergelijking met NCII (62%). Jongeren die nog niet eerder in aanraking kwamen met IBSA vinden een klacht indienen in de meeste gevallen belangrijk (NCII – 45%, deepnudes - 57%, cyberflashing - 43%).
 

Ongeveer 64% van de jongeren voelt dat ze terecht kunnen bij hun omgeving als ze getroffen worden door IBSA. Dit vertrouwen is lager bij jongeren die zelf al direct ervaring hadden (58% vs. 6%).

In de survey volgde de vraag om zich in het perspectief van een slachtoffer van één van de vormen van IBSA te plaatsen. Binnen het scenario van cyberflashing geven de jongeren die eerder al in aanraking kwamen met IBSA aan zelf minder steun te kunnen vinden in hun omgeving (27%) in vergelijking met jongeren die nog niet eerder in aanraking kwamen met IBSA (9%). 

Jongeren verwachten vooral dat hun omgeving luistert zonder te beschuldigen, helpt om beelden offline te halen en helpt bij het indienen van een klacht bij de politie.
 

De grootste struikelblokken zijn de volgende:

• Gebrek aan kennis over wat te zeggen of te doen;
• Angst voor negatieve reacties;
• Vrees om zelf gepest of uitgelachen te worden wanneer ze een peer helpen.