Hoe vrijwilligers meebewegen met noden en wensen van bewoners in WZC

Momenteel passen we deze webpagina aan zodat je hier binnenkort alle elementen van de inspiratiegids kan terugvinden.
Laat onderaan je contactgegevens achter zodat we je kunnen laten weten wanneer de pagina finaal is.

In dit onderdeel van de inspiratiegids verkennen we hoe vrijwilligers het verschil kunnen maken in het dagelijks leven van bewoners. We zoomen eerst in op de kracht van kleine, betekenisvolle momenten en hoe inspelen op emoties kan bijdragen aan verbondenheid en welbevinden. Vervolgens kijken we hoe de talenten en interesses van vrijwilligers kunnen aansluiten bij de noden en behoeften van bewoners. Tot slot staan we stil bij de samenwerking met het zorgteam: hoe vrijwilligers en zorgprofessionals elkaar kunnen versterken om samen warme en gedragen zorg te bieden.

De handvatten zijn ontwikkeld binnen een breder project rond vrijwilligers in woonzorgcentra, op basis van onderzoek van UCLL-onderzoekers Yasmine Sterckx en Liesbet Van Vlasselaer (Vrije Wil, 2024) en in samenwerking met verschillende woonzorgcentra en partnerorganisaties. In de andere onderdelen van deze inspiratiegids ontdek je wat bewoners belangrijk vinden in het contact met vrijwilligers en welke noden en behoeften daarbij centraal staan.

Vitas

Ga meteen naar

Het onderzoeksproject Vrije Wil vertrok vanuit de vraag hoe een woonzorgcentrum kan inzetten op een vrijwilligersbeleid met gedeeld eigenaarschap, waarin ook het perspectief van bewoners een volwaardige plaats krijgt. Vanuit die insteek werd vrijwilligerswerk in een woonzorgomgeving benaderd als iets dat verder gaat dan het uitvoeren van taken. Het raakt aan de kern van wat menselijk contact waardevol maakt: gezien en gehoord worden.

In het onderzoek waarop deze inspiratiegids gebaseerd is, werd gewerkt met observaties van contacten en activiteiten tussen vrijwilligers en bewoners. Daarbij lag de focus op de interactie en de emoties die dit leek op te roepen bij bewoners. Deze emoties vormen ook het vertrekpunt van deze gids. Door hierop in te zoomen, krijgen we een rijker beeld van wat vrijwilligers kunnen betekenen en welke talenten daarbij aansluiten. Zo verschuift de focus van ‘wat moet er gedaan worden?’ naar ‘welke ervaring willen we creëren?’.

Vanuit diezelfde logica vertrekken we niet vanuit een lijst van mogelijke activiteiten, maar vanuit de noden en behoeften van bewoners. Dit was de rode draad doorheen het onderzoek en willen we ook in deze inspiratiegids verder uitdragen. Als we vertrekken vanuit die noden en emoties, zien we in het onderzoek een duidelijk patroon: bewoners voelen zich vaak het meest ondersteund wanneer er iemand naast hen staat die tijd, rust en oprechte aandacht brengt. Vrijwilligers spelen hierin een unieke rol: ze creëren momenten van warmte, veiligheid, speelsheid of creativiteit. Deze emoties bepalen mee de kwaliteit van de dag en, uiteindelijk, de kwaliteit van leven van mensen in een woonzorgcentrum. In die zin worden vrijwilligers vaak omschreven als mensen die de ‘buitenwereld naar binnen brengen’: ze zorgen voor openheid, brengen nieuwe energie en versterken het gevoel van verbondenheid met wat zich buiten de muren afspeelt.

Vrijwilligers kunnen het verschil maken door in te spelen op emoties die bewoners dagelijks ervaren.

Wat volgt is een overzicht van de verschillende emoties die in het onderzoek geobserveerd werden, met telkens daaraan gekoppeld de nood van de bewoner, welke talenten het vraagt van een vrijwilliger om hierop in te zetten en tot slot een voorbeeld van vrijwilligerstaken die hierbij passen. Daarnaast is een bijlage voorhanden met een overzichtstabel waarin de informatie gebundeld wordt. Het overzicht en de tabel zijn niet exhaustief, maar vertrekken vanuit veelvoorkomende emoties en noden vanuit de resultaten van het praktijkgericht wetenschappelijk onderzoek ‘Vrije Wil’.

BIJLAGE 1 NOG TOEVOEGEN

Allereerst willen we benadrukken dat tijdens het onderzoek waarop deze inspiratiegids gebaseerd is, een duidelijke rode draad te vinden was doorheen de diverse observaties van contacten tussen vrijwilligers en bewoners: dankbaarheid.

Het is een emotie die vaak in kleine, alledaagse momenten zichtbaar wordt: een glimlach van een bewoner naar een vrijwilliger, een zacht handgebaar, een eenvoudige “dank u wel hé!” of een warme blik die langer blijft hangen. Wanneer een bewoner deze emotie toont, betekent het dat die zich gezien, goed geholpen en/of warm ondersteund voelt. Het gaat vaak niet alleen over wat er gedaan wordt, maar vooral hoe iets gedaan wordt.

Vaak zijn bewoners in een woonzorgcentrum kwetsbaar, afhankelijk of onzeker over de mate waarin ze nog zelf dingen kunnen. Wanneer vrijwilligers met warmte en vriendelijkheid aanwezig zijn, wordt die afhankelijkheid minder beladen en ontstaat er ruimte voor dankbaarheid. Het geeft bewoners minder het gevoel tot last te zijn, maar dat er mensen rondom hen zijn die graag en met aandacht tijd voor hen maken en iets voor hen willen betekenen.

Het is een emotie die niet hoeft uitgelokt te worden door de vrijwilliger – ze ontstaat vanzelf wanneer bewoners voelen dat de hulp die ze krijgen vanuit oprechte betrokkenheid komt. Een rustige aanwezigheid, een vriendelijke toon en tijd nemen voor iemand zijn vaak al voldoende om een bewoner te laten openbloeien en met tevredenheid te reageren.

Momenten waarop dankbaarheid – tijdens de observatiemomenten van het onderzoek – het duidelijkst zichtbaar waren:

Maaltijdmomenten zijn vaak intieme momenten. Wanneer een vrijwilliger hier warm, geduldig en respectvol ondersteunt – door bv. het schillen van een stuk fruit, het smeren van een boterham, het schenken van een kop koffie – ontstaat er een omgeving waarin de bewoner zich gekoesterd voelt. Ook wanneer er door de aanwezigheid van vrijwilligers iets extra kan aangeboden worden – bijvoorbeeld een warm ontbijt met omelet en spek of pannenkoeken – reageren bewoners hierop met grote dankbaarheid. Deze vorm van zorg wordt dermate geapprecieerd omdat ze rechtstreeks raakt aan iemands waardigheid, comfort en welzijn.
Een buurtrestaurant is voor veel bewoners een hoogtepunt: een plek waar lekker eten, gezelligheid en sociale verbondenheid de mogelijkheid hebben om samen te komen. In één van de onderzochte woonzorgcentra ging een bewoner bewust op een specifieke dag naar het buurtrestaurant, omdat er dan vrijwilligers aanwezig waren die een echte restaurantsfeer wisten te creëren – iets wat hij bijzonder waardeerde.Vrijwilligers die helpen bij de voorbereiding, bediening of het vriendelijk onthaal creëren mee een warme sfeer waarin bewoners zich welkom en gerespecteerd voelen. De dankbaarheid die hieruit voortkomt, is vaak zichtbaar in kleine rituelen: een bewoner die telkens bij dezelfde vrijwilliger een praatje gaat maken, iemand die een grapje maakt aan tafel, een eenvoudige glimlach die aangeeft hoe betekenisvol dit moment is, of een bewoner die expliciet op een bepaalde dag in het buurtrestaurant aanwezig is omwille van de aanwezigheid van bepaalde vrijwilligers.
Ook praktische ondersteuning – zoals een bewoner begeleiden van en naar bijvoorbeeld activiteiten, kinésist of kappersafspraak – kan dankbaarheid opwekken. Dit geldt ook voor het begeleiden van wandelingen. Het zijn momenten waarop bewoners anders mogelijks zouden afhaken, zich onzeker voelen over hoe ze er moeten geraken of simpelweg er niet zouden kunnen geraken. De hulp van vrijwilligers zorgt dat er meer bewoners naar de kinésist, kapper, activiteit kunnen gaan dan wanneer de vrijwilligers niet zouden kunnen ondersteunen en dit enkel door zorgpersoneel gedaan zou worden. Bewoners weten daarnaast ook heel goed dat indien er minder/geen vrijwilligers zouden zijn, ze niet altijd de kans zouden hebben om te kunnen gaan wandelen.

Wanneer een bewoner zich in een toestand van rust en sereniteit bevindt, betekent dit dat men zich veilig voelt binnen de omgeving. De bewoner staat open voor contact, maar heeft niet noodzakelijk behoefte aan intense prikkels of grote inspanningen. Het gaat vaak om een vorm van stille aanwezigheid: een bewoner die rustig zit, meebeweegt met de sfeer in de ruimte, of geniet van kleine, eenvoudige momenten zoals het geluid van zachte muziek, het bijwonen van een misviering of het voorlezen door een vertrouwde stem.

Voor vrijwilligers vraagt dit een zachte, afgestemde benadering. Rustige non-verbale signalen zoals een warme glimlach en geen bruuske bewegingen kunnen een bewoner helpen om zich veilig te blijven voelen. Geduld is hierbij essentieel: niet pushen, niet haasten, maar meebewegen met het tempo van de bewoner. Een mooi voorbeeld van woonzorgcentrum Kloosterhof te Oudsbergen: Daar speelde een vrijwilligster op een namiddag een gezelschapsspel met twee bewoners met dementie en een mantelzorger, de echtgenoot van één van de bewoners. Ze zaten met vier aan tafel en kozen voor een spelletje ganzenbord. De vrijwilligster toonde veel geduld: ze liet de bewoners zelf met de dobbelsteen gooien, moedigde hen aan om hardop te tellen en begeleidde hen voorzichtig bij het verzetten van de pionnen. Tegelijk hielp ze hen om hun aandacht bij het spel te houden, terwijl er ook ruimte bleef voor gesprek. Zo kwam naar voor dat één van de bewoonsters vroeger kassierster was geweest, wat verklaarde waarom ze zeer goed kon tellen. Ook voorspelbaarheid speelt een grote rol. Door vooraf duidelijk te maken wat je gaat doen en door nieuwe prikkels geleidelijk aan te bieden, versterk je het gevoel van veiligheid.

Voorbeelden van vrijwilligerstaken die deze rust ondersteunen, zijn:

voorlezen – van bv. de krant - in een één-op-éénsetting, waar de bewoner op eigen snelheid kan luisteren en reageren;
aanwezig zijn bij een misviering, waar de vertrouwde structuur en rituelen rust bieden;
of ondersteunen bij rustige bewegingsmomenten, zoals kinesitherapie of traag begeleid bewegen. Bij dit soort activiteiten gaat het minder om het ‘doen’ en meer om de kwaliteit van de aanwezigheid: dichtbij, zacht, rustig en afgestemd.

Ook andere vormen van ondersteuning kunnen perfect bijdragen aan rust, zolang ze met zachtheid en aandacht worden uitgevoerd. Denk bijvoorbeeld aan:

maaltijdondersteuning. Maaltijden kunnen voor bewoners momenten van spanning zijn: er is vaak afhankelijkheid, angst om te morsen of schaamte om hulp te vragen (verhaal vrijwilligster die hier iets over zegt (niet meteen bord weghalen bv. – Truus Pelt). Wanneer een vrijwilliger hier alert op is en met rust en zachtheid kan ondersteunen, kan een maaltijdmoment veranderen in een rustgevende in plaats van een belastende ervaring.
Ook creatieve activiteiten zoals breien, haken, knutselen of eenvoudige handwerkjes kunnen enorm bijdragen aan sereniteit. Deze activiteiten hebben een rustgevend ritme, vragen geen snelle resultaten en geven bewoners de kans om zich te concentreren op iets tastbaars en vertrouwds. Veel bewoners ervaren dit als een manier om tot zichzelf te komen. Wanneer de vrijwilliger dergelijke activiteiten geduldig begeleidt, ruimte laat voor stiltes en kleine aanmoedigingen geeft, ontstaat er vaak een rustige, gezellige cocon waarin de bewoner zich op zijn gemak voelt.
Verwenmomenten, deze zorgen voor zachte, positieve prikkels die de bewoner helpen om zich gekoesterd en gezien te voelen. In een buurtrestaurant kan de warme, huiselijke sfeer, de rustige setting en de persoonlijke aandacht een gevoel van ontspanning creëren. Veel bewoners ervaren bijvoorbeeld een manicure of gelaatsverzorging als iets troostends en ontspannend. Voor sommigen roept het herinneringen op aan vroegere routines van zelfzorg, wat extra rust brengt.

Kortom, rust en sereniteit ontstaan niet alleen in stille ruimtes, maar in elke activiteit waar een vrijwilliger met zachtheid, aandacht en respect aanwezig is. Het is de manier van benaderen – meer dan de activiteit zelf – die deze emotie mogelijk maakt.

Tekenen van vrolijkheid, speelsheid, openheid voor sociaal contact tonen vaak dat een bewoner plezier ervaart. Dit kan zich uiten in lachen, meegrappen, speels reageren op anderen of simpelweg een ontspannen gelaatsuitdrukking die aangeeft dat de bewoner geniet van het moment. Plezier is niet alleen luchtig, maar vormt ook een belangrijke verbindende emotie: het creëert nabijheid en versterkt het gevoel van erbij horen, iets wat in een woonzorgcentrum een grote meerwaarde heeft. Ook bewoners die minder goed verbaal kunnen communiceren, kunnen aangeven dat ze een activiteit of interactie fijn vinden – via ogen die oplichten of een lichaam die meevolgt in de sfeer, gewoon door ergens aanwezig te kunnen zijn.

Voor vrijwilligers vraagt dit om een goede dosis enthousiasme, humor en het vermogen om zelf plezier toe te laten. Hier mag je als vrijwilliger iets meer energie inzetten: een grapje maken, speels reageren, iets proberen dat luchtigheid brengt. Het is belangrijk dat dit op een authentieke manier gebeurt – bewoners voelen intuïtief wanneer plezier oprecht is. Tegelijk moet je alert blijven voor de grenzen van de bewoner: niet elk moment is geschikt voor dezelfde dosis energie, en sommige bewoners schakelen trager of kunnen overweldigd raken. Sensitiviteit blijft dus een sleutelbegrip, ook bij amusement.

Activiteiten die deze emotie versterken, zijn onder meer:

het spelen van gezelschapsspelletjes zoals kaarten of zelfs een petanque-activiteit, waar lichte competitie, samen lachen of zelfs gewoon toekijken centraal staan;
of kienen/bingo, zowel op de afdeling als in een grotere groep.
Ook ondersteuning bij grotere activiteiten, zoals een dansnamiddag waar muziek en beweging spontaan plezier opwekken, passen hier goed bij.
Tot slot maakt ook het openhouden van de cafetaria of het organiseren van een buurtrestaurant met een warm, open contact mede deel uit van deze sfeer: kleine praatjes, grapjes of gedeelde momenten van humor kunnen voor bewoners een groot verschil maken in hun dag.

Wanneer een bewoner zich waardevol voelt, ervaart men dat er oprecht aandacht is voor wie ze zijn en niet enkel voor wat ze nodig hebben. Het gevoel “ik doe ertoe” is een fundamentele menselijke behoefte, maar in een woonzorgcentrum kan het gemakkelijk vervagen door afhankelijkheid, verlieservaringen of een afnemend gevoel van eigen regie. Daarom is het zo betekenisvol wanneer een bewoner opnieuw ervaart dat zijn talenten, interesses en persoonlijkheid ertoe doen. Dit gevoel draagt bij tot meer zelfvertrouwen, meer energie én meer openheid voor sociaal contact.

Voor vrijwilligers vraagt dit om echte, individuele aandacht – aandacht die verder gaat dan praktische hulp. Complimenteren speelt hierbij een belangrijke rol: het benoemen van wat iemand goed kan, mooi doet of met zorg uitvoert. Maar bovenal gaat het om een houding kunnen aannemen waarin je de bewoner in zijn kracht zet: hem of haar de kans geven om iets van zichzelf te tonen, iets te creëren of een gesprek op eigen tempo te voeren.

Wanneer vrijwilligers bewoners:

helpen bij hobby’s zoals breien, handwerk, bloemschikken of andere creatieve activiteiten, ontstaat er een situatie waarin bewoners hun vaardigheden opnieuw kunnen inzetten. Door hen bij dergelijke activiteiten te begeleiden zónder over te nemen, toon je niet alleen waardering voor het talent van de bewoner, maar geef je hen ook een manier om te blijven bijdragen en niet enkel als ‘zorgvrager’ gezien te worden.
Een bezoek aan de kapper is voor veel bewoners veel meer dan louter een verzorgingsmoment. Het is een kans om zich mooi, verzorgd en gezien te voelen. Wanneer een vrijwilliger hierbij kan ondersteunen en oprecht kan complimenteren – over hun kapsel, uitstraling of hoe goed iets hen staat – versterkt dat het gevoel dat de bewoner ertoe doet. Kleine woorden van waardering kunnen een diep effect hebben op hoe iemand zichzelf ziet. Voor bewoners die minder vaak positieve bevestiging krijgen, kan dit zelfs het hoogtepunt van hun week zijn.
Nog een eenvoudig voorbeeld van een activiteit om in te zetten op deze emotie is het voorlezen van de krant in combinatie met een dialoogmoment. De manier waarop een vrijwilliger dit kan aanpakken, kan een grote impact hebben. Door niet enkel voor te lezen, maar ook vragen te stellen, samen na te denken of herinneringen te delen, ontstaat er een gelijkwaardig gesprek waarin de mening van de bewoner telt. De boodschap die je op dat moment geeft is: “Wat jij denkt en voelt is belangrijk.”
Tot slot zijn er momenten van 1-op-1 contact: een gesprek op de kamer, een wandeling, samen iets drinken of gewoon even naast iemand zitten. In deze intieme setting krijgt de bewoner de ruimte om zichzelf te tonen, zonder te worden overschaduwd door een groep of door te veel prikkels. Een vrijwilliger die luistert, doorvraagt, herinneringen ophaalt en oprechte interesse toont, bevestigt dat de bewoner nog steeds iemand is met een verhaal dat ertoe doet.

Een bewoner die zich veilig voelt ervaart een zekere innerlijke rust omdat de omgeving voorspelbaar en begrijpelijk aanvoelt. Veiligheid is voor bewoners in een woonzorgcentrum niet alleen een fysiek gegeven maar ook emotioneel: een gevoel van bescherming, zekerheid en het vertrouwen dat er op mensen kan worden gerekend. Zo’n gevoel van vertrouwen ontstaat niet vanzelf – het groeit door herhaling, zachte benadering en een voorspelbare aanwezigheid van vrijwilligers. Een bewoner die dergelijk gevoel van vertrouwen en veiligheid ervaart zal zich meer durven openstellen voor contact en kleine uitdagingen, makkelijker deelnemen aan activiteiten en meer hulp toelaten omdat men zich letterlijk en figuurlijk “opgevangen” voelt.

Voor vrijwilligers vraagt dit vooral betrouwbaarheid, rust en structuur. Het zijn kleine dingen die vaak een groot verschil maken: consequent aanwezig zijn – een bekend gezicht zijn in het woonzorgcentrum, duidelijk vertellen wat je gaat doen, consistent handelen, een warm maar rustig stemgebruik. Ook non-verbale signalen zijn belangrijk – een open lichaamshouding, traag tempo, het maken van oogcontact, en nabijheid die niet opdringt maar ondersteunt.

Activiteiten die deze emotie versterken zijn bijvoorbeeld:

Begeleiding bij maaltijden: Maaltijdmomenten kunnen heel kwetsbaar zijn. Bewoners kunnen zich onzeker voelen, afhankelijk, bang om te morsen. Een vrijwilliger die op dat moment met zachte nabijheid kan helpen maar ook voldoende tijd laat, creëert een rustige en veilige eetsituatie. Wanneer bewoners merken dat hun tempo en grenzen worden gerespecteerd, groeit het vertrouwen – zowel in de vrijwilliger als in zichzelf.
Persoonlijke verzorging vraagt eveneens om nabijheid en aanraking, wat voor bewoners een kwetsbaar moment kan zijn. Door warme handen, rustige gebaren en zachte woorden te werken, kan een vrijwilliger deze momenten omvormen tot een verzorgende en veilige ervaring. Denk bijvoorbeeld aan het lakken van iemands nagels of het kammen van iemands haren. In woonzorgcentrum Sint-Jozef in Pelt werd dit principe mooi toegepast via een samenwerking met Syntra. Studenten uit de opleiding schoonheidsspecialiste kregen er de kans om hun vaardigheden, zoals manicure, te oefenen op bewoners. Dit zorgde voor een waardevolle win-winsituatie: bewoners genoten van een extra verwenmoment en persoonlijke aandacht, terwijl de studenten praktijkervaring opdeden in een warme, levensechte context. In woonzorgcentrum Kloosterhof in Oudsbergen was er een vaste vrijwilligster die wekelijks hielp bij de kappersbeurten. Ze nam uitgebreid de tijd om ervoor te zorgen dat bewoners comfortabel en ontspannen lagen tijdens het wassen van hun haar. Daarnaast besteedde ze extra zorg aan een grondige en zichtbaar deugddoende haarwassing inclusief een ontspannende hoofdmassage.
Hulp bij transfers en verplaatsingen: een transfer – van bed naar rolstoel, van rolstoel naar zetel – zijn momenten waarop bewoners zich letterlijk aan iemand moeten toevertrouwen; maar ook het via de arm ondersteunen van iemand of iemand met de rolstoel helpen bij een verplaatsing naar bijvoorbeeld de cafetaria, naar een activiteit, naar de kinésist,… biedt bewoners de mogelijkheid om niet gekluisterd aan hun kamer te zijn maar vraagt ook een mate van vertrouwen van de bewoner in de vrijwilliger. Belangrijk om hierbij te benoemen is dat wanneer het gaat om een transfer, dit aanzien wordt als een zorgtaak, wat wil betekenen dat deze niet alleen door een vrijwilliger mag worden uitgevoerd maar steeds in samenwerking met een medewerker.

Door het regelmatig aanwezig zijn in het woonzorgcentrum wordt een vrijwilliger al snel een bekend gezicht in het woonzorgcentrum. Zeker in settings als een cafetaria of een buurtrestaurant wordt dit al snel een extra toegevoegde waarde voor bewoners om op dergelijke plaatsen aanwezig te zijn, want ze weten dat ze er een vertrouwd, bekend gezicht zullen treffen.

Voor veel bewoners in een woonzorgcentrum is betrokkenheid een belangrijke sleutel tot levenskwaliteit. Het doorbreekt passiviteit, versterkt iemands eigenwaarde en geeft het gevoel dat men nog steeds deelneemt aan het leven. Cruciaal hierbij is de mate van stimulatie: bewoners die geprikkeld, uitgenodigd en aangemoedigd worden, ervaren sneller betrokkenheid. Die stimulatie draagt er ook toe bij dat bewoners zich gezien voelen in wie ze zijn en wat ze nog kunnen.

Een bewoner die zich betrokken en gestimuleerd voelt, toont zich nieuwsgierig, gemotiveerd, aandachtig en bewust aanwezig. Betrokkenheid betekent dat de bewoner niet alleen fysiek meedoet, maar ook innerlijk aansluiting vindt bij wat er gebeurt. Dit kan subtiel zijn – een bewoner die zijn hoofd opheft, een vraag stelt of zichtbaar geniet van wat er om hem of haar heen gebeurt – maar het toont dat er interesse, energie en mentale activiteit aanwezig is.

Voor vrijwilligers vraagt dit een aansporende en uitnodigende houding, zonder de bewoner te pushen of overweldigen. Het gaat om een subtiele balans: aanmoedigen zonder druk, ruimte geven zonder los te laten, stimuleren op een manier die de bewoner motiveert om nét dat kleine stapje extra te zetten. Dat kan door een vriendelijke uitnodiging, het benoemen van wat de bewoner goed doet, of door activiteiten zo aan te passen of aan te bieden dat ze haalbaar en toegankelijk zijn en blijven. Vrijwilligers die met geduld, humor en positiviteit werken, helpen bewoners om zich welkom en uitgenodigd te voelen.

Activiteiten die aanzetten tot het zich betrokken en gestimuleerd voelen, zijn heel divers. Vooral groepsactiviteiten zoals spelactiviteiten en bingo/kienen en crea-activiteiten zijn uitstekende momenten om bewoners mentaal en sociaal te stimuleren.

De vrijwilliger speelt hierin een belangrijke rol door deze activiteiten te begeleiden met enthousiasme en door het bieden van de nodige structuur. Door rustig aanwezig te zijn, uit te leggen wat het doel van de activiteit is, kleine complimentjes te geven en bewoners actief te betrekken (“Zou u deze beurt willen doen?”, “Welke zet kunnen we nu doen?”, “Welk materiaal wil je gebruiken?”), groeit het gevoel dat ze deel uitmaken van de groep. Voor veel bewoners is deze sociale betrokkenheid minstens zo waardevol als de activiteit zelf. In woonzorgcentrum Sint-Jozef in Pelt gaf een bewoonster bijvoorbeeld aan dat kienen voor haar aanvoelde als een uitstap naar de kermis. Niet zozeer het spel zelf stond centraal, maar vooral het sociale contact en het samen zijn met anderen. Dit illustreert hoe belangrijk het creëren van verbinding, plezier en cognitieve stimulatie is. Zelfs bewoners die zich doorgaans terugtrekken, kunnen op deze manier worden aangesproken en zich, elk op hun eigen tempo en manier, toch betrokken voelen en deelnemen.
Daarnaast zijn bewegingsactiviteiten zoals wandelen of een laagdrempelige turnles een vorm van fysieke én mentale stimulatie voor bewoners. Een vrijwilliger kan hier veel betekenen door aan te moedigen, voor te doen, mee te bewegen of de bewoner zachtjes te motiveren om een oefening uit te proberen. Deze vorm van gezamenlijke actie creëert een veilige en positieve sfeer, waarin bewoners zich gesteund voelen om actief te blijven, doch op hun eigen tempo. Een vrijwilliger kan drempels verlagen: door te zeggen “Doe gewoon mee zoals het lukt”, “We wandelen net zover dat het voor jou kan” of “U doet dat uitstekend” kan een bewoner net genoeg vertrouwen krijgen om een beweging te proberen die anders te moeilijk of te spannend zou lijken wanneer men die alleen zou moeten doen.
Tot slot kan er ook in individuele contacten tussen een vrijwilliger en een bewoner veel ruimte zijn om betrokkenheid te stimuleren. In een persoonlijk gesprek is er vaak meer tijd en rust om aan te sluiten bij interesses, talenten en leefwereld van de bewoner. Door nieuwsgierig te zijn naar wat de bewoner bezighoudt – vroegere hobby’s, actuele gebeurtenissen, herinneringen, favoriete muziek – wordt de bewoner uitgenodigd om actief mee te denken en mee te praten. Een laagdrempelige manier om dit te doen, is samen de krant lezen of even naar het nieuws te kijken. Dit zijn natuurlijke momenten om bewoners te prikkelen, mee te nemen in het hier-en-nu en hen uit te nodigen tot kleine reacties: een mening geven, een vraag stellen, een herinnering delen. Het gaat niet om kennis of prestatie, maar om het gevoel dat hun bijdrage telt. In deze één-op-éénsetting voelt de bewoner zich vaak veilig genoeg om open te reageren, waardoor betrokkenheid spontaan kan groeien.

Creativiteit is een emotie die bewoners de kans geeft om zich speels, expressief en ook betrokken te voelen. Veel bewoners hebben in hun leven diverse creatieve talenten ontwikkeld – van handwerk tot tekenen/schilderen, bloemschikken of seizoensdecoraties maken – en wanneer ze opnieuw de ruimte krijgen om dit te uiten, zie je vaak hoe hun ogen oplichten en hun energie toeneemt. Creatieve expressie draagt ook bij aan het gevoel van autonomie: ik kan iets maken, ik kan iets bijdragen, ik kan mezelf uitdrukken.

Creatieve activiteiten bieden bewoners niet enkel plezier, maar ook cognitieve stimulatie. Het ritmische karakter van handwerk kan rust brengen – zelfs één van onze onderzoekers kon dit expliciet beamen 12 – terwijl spelen met kleuren of materialen net voor speelsheid en inspiratie zorgt. Bewoners die deelnemen aan creatieve activiteiten tonen vaak meer betrokkenheid: ze zijn aandachtig, trots op hun werk of nieuwsgierig naar nieuwe ideeën.

Voor vrijwilligers vraagt het inzetten op deze emotie eveneens om een creatieve ingesteldheid, maar ook geduld én het vermogen om ruimte te laten voor de eigen invulling van de bewoner. Het is uitermate belangrijk dat een vrijwilliger kan ondersteunen zonder te sturen, kan faciliteren zonder over te nemen. Bewoners moeten de vrijheid voelen om hun eigen keuzes te maken: welke kleuren ze willen gebruiken, hoe een bloemstuk vorm krijgt of wel patroon ze willen volgen. Wanneer een vrijwilliger te veel leidt – of simpelweg overneemt – gaat de kracht van creativiteit verloren.

Het spreekt mogelijks wat voor zich, maar activiteiten waarin creativiteit bevordert kan worden zijn bijvoorbeeld: breien, haken, knutselen voor Pasen/Kerstmis/Valentijn/…, eenvoudige handwerkjes of schilderactiviteiten. Deze bezigheden bieden zowel focus als ontspanning. Vrijwilligers kunnen ondersteunen door enerzijds de activiteit te organiseren, anderzijds door te ondersteunen door materialen aan te reiken, ideeën mee uit te werken en bewoners aan te moedigen, maar het proces blijft van de bewoner. Het resultaat – hoe groot of klein ook – geeft vaak zichtbaar voldoening en trots.
Ook bloemschikken is een bijzonder rijke activiteit: het prikkelt de zintuigen, stimuleert creativiteit en laat bewoners werken met kleur en vorm. De vrijwilliger die hierbij helpt, doet dit best door te faciliteren: materiaal en bloemen klaarleggen, helpen snijden indien nodig, opties suggereren, maar nooit volledig overnemen. Bewoners ervaren veel plezier en voldoening wanneer zij zelf iets moois kunnen maken, op hun tempo en op hun manier.

Een krachtige emotie die bewoners helpt om actief in contact te blijven met de wereld om hen heen, is nieuwsgierigheid. Wanneer een bewoner nieuwsgierig is, zien we iemand die vragen stelt, meedenkt, zich verwondert en oprecht geïnteresseerd is in wat er gebeurt. Dit kan gaan om kleine dingen – een krantenartikel, een gespreksonderwerp, een nieuwe activiteit op de afdeling – maar elk moment waarin nieuwsgierigheid wordt gewekt, geeft bewoners de kans om hun mentale alertheid te versterken. Voor veel bewoners is nieuwsgierigheid een manier om zich levendig en verbonden te voelen. Het doorbreekt routine, geeft energie en stimuleert cognitieve activiteit. Bewoners die vragen stellen, reageren op prikkels of nieuwsgierig kijken naar wat anderen doen, tonen dat ze innerlijk meebewegen, dat ze nog steeds willen begrijpen, ontdekken en zelfs bijleren. Die houding draagt sterk bij aan hun levenskwaliteit: nieuwsgierigheid maakt de wereld opnieuw interessant en betekenisvol.

Voor vrijwilligers vraagt het willen opwekken van deze emotie vooral stimulerende gesprekstechnieken en het vermogen om nieuwsgierigheid terug te geven. Dit betekent dat je niet alleen antwoorden geeft op hun vragen, maar ook zelf vragen stelt die verder denken uitlokken. Kleine prikkels – “Wat denkt u daarvan?”, “Kent u dat nog van vroeger?”, “Wat zou u kiezen?” – nodigen bewoners uit om actief deel te nemen aan het gesprek. Het gaat niet om kennis, maar om het plezier van denken, herinneren en uitwisselen.

Activiteiten waar vrijwilligers de nieuwsgierigheid van bewoners kunnen prikkelen zijn bijvoorbeeld:

Krant voorlezen (incl. dialoog): Het voorlezen van de krant wordt een rijk moment wanneer er ruimte is voor vragen en reacties. Door bewoners uit te nodigen om hun mening te geven, samen na te denken over een nieuwsfeit of een herinnering op te halen, ontstaat een interactief gesprek waarin de nieuwsgierigheid van de bewoner verder aangewakkerd wordt. Het voorlezen wordt dan een gedeelde activiteit waarin bewoners niet alleen kunnen luisteren, maar actief betrokken zijn.
Gesprekken over boeken of actualiteit: Een gesprek over een boek, een verhaal of iets dat in het nieuws gebeurt, kan bewoners op een zachte manier cognitief uitdagen. Vrijwilligers kunnen prikkelen door open vragen te stellen, door verbanden te leggen of door in de vraagstelling uit te nodigen tot reflectie.
Rondgang op de afdeling met korte babbels: Zelfs heel korte contactmomenten kunnen de nieuwsgierigheid van bewoners versterken. Tijdens een rondgang op de afdeling kunnen vrijwilligers spontane gesprekjes aanknopen: “Heeft u al gezien wat er vandaag gepland staat?”, “Wat vindt u van de nieuwe bloemen in de gang?”, “Zal ik u iets leuks vertellen dat ik net hoorde?”. Deze kleine interacties openen de deur naar verbondenheid en stimuleren bewoners om alert te blijven voor wat er om hen heen gebeurt. Ze laten zien dat nieuwsgierigheid niet alleen geprikkeld wordt in grote activiteiten, maar in elke warme, aandachtige ontmoeting.

Blijdschap en tevredenheid zijn emoties die zichtbaar worden in stralende gezichten, ontspannen lichaamstaal en het pure genieten van een activiteit of ontmoeting. Het zijn momenten waarop bewoners zich goed voelen en even helemaal aanwezig kunnen zijn in het plezier van het moment. Voor veel bewoners zijn deze momenten bijzonder waardevol: ze brengen warmte, levendigheid en een gevoel van verbondenheid dat hun dag letterlijk kan oplichten. Wanneer een bewoner tekenen van blijdschap toont, betekent dit vaak dat de activiteit of situatie aansluit bij de interesses, energie en noden. Er is ruimte voor spontane reacties, lachen, grapjes of het delen van herinneringen. Blijdschap is niet enkel een emotie, maar een bron van energie. Bewoners die zich blij voelen, staan vaak meer open voor contact en voelen zich meer betrokken.

Voor vrijwilligers vraagt deze emotie vooral positieve energie en vriendelijkheid. Een warme glimlach, een luchtige opmerking of een enthousiaste houding werkt vaak aanstekelijk en nodigt bewoners uit om mee te genieten. Het gaat om het creëren van een sfeer waarin bewoners zich vrij voelen om plezier te tonen – zonder angst om beoordeeld te worden of zonder te moeten presteren.

Activiteiten die voor blijdschap – tevredenheid zorgen bij bewoners zijn bijvoorbeeld:

Een bezoek aan de cafetaria of buurtrestaurant is vaak veel meer dan samen iets drinken: het is een gezellig uitje, een moment van sociale interactie, een kans om andere bewoners met hun familie te zien of eens een extraatje te kunnen eten/drinken. Vrijwilligers kunnen hier veel betekenen door een warme, huiselijke setting te creëren, door mee te lachen, kleine conversaties op gang te brengen of simpelweg een prettig gezelschap te zijn. De ontspannen sfeer van de cafetaria/buurtrestaurant geeft bewoners ruimte om te genieten, en de positieve energie van de vrijwilliger kan dat genieten nog versterken.
Gezelligheid bieden op de afdeling: Ook op de afdeling kunnen vrijwilligers blijdschap en tevredenheid stimuleren door sfeer te brengen: een vriendelijk woord, een grapje, samen muziek luisteren, even blijven zitten voor een babbel of bewoners betrekken bij kleine sociale momentjes. Gezelligheid ontstaat vaak uit warmte en aanwezigheid. Het is vaak in deze spontane, informele interacties dat bewoners zich het meest op hun gemak voelen en blijdschap tonen – juist omdat het niet gepland of verplicht is, maar ontstaat uit menselijke verbinding.
Kleine uitstappen: Even naar buiten gaan, iets gaan bekijken in de tuin, een korte wandeling, een daguitstap – kunnen bewoners een gevoel van vrijheid en plezier geven. De verandering van omgeving, hoe klein ook, wordt vaak ervaren als een verfrissend moment.
Herinneringen ophalen: Samen foto’s bekijken, bewoner herinneringen laten ophalen aan vroeger en verhalen delen. Deze momenten geven bewoners het gevoel dat hun leven, hun ervaringen en relaties waardevol zijn. Het herkennen van plaatsen, gezichten of situaties kan veel warmte en tevredenheid oproepen. De vrijwilliger ondersteunt dit door rustig mee te bladeren in bv. fotoboeken, vragen te stellen en ruimte te geven voor verhalen die spontaan opkomen.

Hoewel we in het voorgaande deel vooral focusten op positieve emoties waar vrijwilligers bewust op kunnen inzetten, is het belangrijk te erkennen dat bewoners ook geregeld minder aangename emoties ervaren. Soms ontstaan die spontaan door hun eigen leefwereld, soms worden ze — volledig onbedoeld — mee uitgelokt door situaties of interacties tijdens het vrijwilligerswerk. In het volgende deel belichten we deze meer kwetsbare emoties: hoe ze kunnen ontstaan, hoe je als vrijwilliger ermee kunt omgaan of ze kunt helpen voorkomen, en bij welke activiteiten extra alertheid wenselijk is.

Angst en onrust komen vaak voort uit onzekerheid: een bewoner begrijpt een situatie niet volledig, voelt zich lichamelijk kwetsbaar, of ervaart een omgeving als onvoorspelbaar of te druk. Dit kan zich uiten in gespannen lichaamstaal, vragende blikken, nerveuze bewegingen of directe verbale uitingen ervan. Voor bewoners die afhankelijk zijn van anderen, kan zelfs een kleine verandering spanning veroorzaken.

Vrijwilligers spelen een belangrijke rol door rust uit te stralen en veiligheid te bieden. Een kalme stem, trage bewegingen, duidelijke uitleg en herhalen helpen een bewoner enorm. Bevestiging – zonder te betuttelen – is vaak het krachtigste middel om angst te verzachten (“We gaan nu rustig naar de eetzaal”, “ik blijf bij u”). Dit zagen we in een verhaal van een vrijwilliger uit het woonzorgcentrum Sint-Jozef in Pelt waar één van de vrijwilligers een duidelijk verschil kan maken voor een angstige bewoonster die zich vaak terugtrekt. Door een geduldig tempo, rustige aanwezigheid en heldere communicatie voelt zij zich veilig genoeg om toch deel te nemen aan activiteiten. Dit helpt haar om minder geïsoleerd te raken en opnieuw aansluiting te vinden bij het dagelijkse leven. Dit voorbeeld toont hoe voorspelbaarheid, structuur en nabijheid angst kunnen verminderen en bewoners kunnen stimuleren om opnieuw deel te nemen aan sociale momenten.

Soms dienen onrustige bewoners begeleid te worden naar een rustige plek of naar hun kamer, ook dan is nabijheid en voorspelbaarheid belangrijk. Door zelf als vrijwilliger rust uit te stralen, help je de bewoner om de spanning niet te laten oplopen Zo vertelde een personeelslid van woonzorgcentrum Kloosterhof in Oudsbergen dat een bewoner die vaak onrustig rondloopt en spullen verplaatst, tijdens een druk moment even apart werd genomen door vrijwilligers. Door rustig bij haar te zitten en haar iets kleins aan te bieden, konden zij haar tot rust brengen. Waar personeel hier niet altijd de tijd voor heeft, maken vrijwilligers soms net dat verschil door er écht te zijn, wat zorgt voor een moment van oprechte verbinding.

Vrijwilligers die bewoners vervoeren van en naar het woonzorgcentrum, houden best rekening met het feit dat drukte snel angst kan oproepen. Een rustig tempo en zorgvuldige aanpak zijn daarom essentieel.

Voor veel bewoners in een woonzorgcentrum spelen kwetsbaarheid, afhankelijkheid en eenzaamheid een grote rol, waardoor situaties sneller als bedreigend of overweldigend kunnen aanvoelen. Emoties als frustratie, irritatie of (verbale) agressie kunnen ontstaan wanneer bewoners spanning, pijn, onbegrip of overprikkeling ervaren. Wanneer bewoners zich niet gehoord voelen, niet goed begrijpen wat er gebeurt of wanneer lichamelijk ongemak te groot wordt, kan de spanning zodanig oplopen dat ze leidt tot uitbarstingen van frustratie.

Voor vrijwilligers vraagt dit om professionele kalmte, een houding die rust en stabiliteit uitstraat, zelfs wanneer de situatie scherp aanvoelt. Het is belangrijk om te blijven benoemen wat je doet, om niet te reageren vanuit de eigen emotie, en om duidelijk maar respectvol grenzen aan te geven. Veiligheid staat daarbij altijd voorop – zowel die van de bewoner als van de vrijwilliger zelf. Het erkennen van het gevoel (“ik merk dat dit moeilijk voor u is”) werkt vaak al ontladend, omdat de bewoner zich gezien voelt in zijn spanning.

In de context van een hospice of een vrijwilliger die ingezet wordt bij bewoners in een palliatieve fase, kampen bewoners vaak met pijn, angst of ontregeling. Daar kan verbale agressie voorkomen zonder dat bewoners dit echt zo bedoelen. Vrijwilligers die daar met rust, zachtheid en duidelijke structuur aanwezig zijn, helpen om de situatie niet verder te laten escaleren. Kalm blijven, het niet persoonlijk nemen en grenzen bewaken zijn hier essentieel.

Ook tijdens activiteiten kan frustratie optreden – bijvoorbeeld wanneer een taak moeilijk is, wanneer er te veel prikkels zijn of wanneer tempo en uitleg niet helemaal aansluiten bij wat de bewoner nodig heeft. Daarom is begeleiding op maat zo belangrijk: pauzes voorzien, het tempo aanpassen, alternatieven aanbieden en vermijden van te pushen. Door bewoners het gevoel te geven dat ze mogen aangeven wanneer het genoeg is, kan spanning afnemen en herstelt rust vaak automatisch.

In het kort: frustratie en agressie vragen van vrijwilligers geen strengheid, maar stabiliteit. Door rustig, duidelijk en betrokken te blijven, creëer je een veilige omgeving waarin moeilijke emoties ruimte krijgen zonder te overheersen.

In het voorgaande deel bekeken we bewonerszorg niet vanuit taken, maar vanuit emoties. Dat was een bewuste keuze. Vrijwilligerswerk in een woonzorgcentrum gaat namelijk veel verder dan het uitvoeren van praktische opdrachten. Het raakt aan menselijke ontmoeting, aan het versterken van welzijn en aan het creëren van betekenisvolle momenten voor bewoners. De manier waarop een vrijwilliger aanwezig is, heeft minstens evenveel impact als wat hij of zij doet.

Daarom beschreven we de verschillende emoties die bewoners kunnen ervaren, en hoe vrijwilligers daarop kunnen inspelen. Dit perspectief laat zien dat goede vrijwilligerswerking vooral draait om houding, afstemming, menselijkheid en het inzetten van je eigen talenten. Elke vrijwilliger brengt unieke kwaliteiten mee, en net die eigenheid maakt het mogelijk om bij bewoners bepaalde emoties op te roepen — rust, betrokkenheid, plezier, nieuwsgierigheid… of het verzachten van moeilijke gevoelens zoals angst of frustratie.

In deze talentgerichte benadering laten we ons inspireren door de talenten van Luc Dewulf, die talenten omschrijft als “de dingen die moeiteloos gaan en waar je energie van krijgt”. Dewulf beschrijft 39 talentthema’s. Deze kunnen vrijwilligers een laagdrempelige manier bieden om stil te staan bij hun sterke kanten: ben je iemand die graag enthousiasme brengt? Of eerder iemand die rust uitstraalt? Misschien verbind je vlot mensen met elkaar, of heb je een natuurlijke zorgzaamheid in je manier van doen.

Het inzetten van je talenten betekent dat je als vrijwilliger vooral kiest voor activiteiten en ontmoetingen die passen bij wie jij bent. Zo ontstaat er een authentiek contact waarin bewoners kunnen openbloeien en emoties op een positieve manier worden gestimuleerd. Het verkennen van je talenten hoeft niet alleen een individuele oefening voor de vrijwilliger zelf te zijn. Het kan ook een waardevol onderdeel vormen van een gesprek met de vrijwilligersverantwoordelijke, bijvoorbeeld tijdens het opstartgesprek. Door samen stil te staan bij wat jou energie geeft, welke sterktes je spontaan inzet en welke activiteiten daarbij aansluiten, ontstaat er een helder beeld van hoe jij als vrijwilliger de grootste meerwaarde kan betekenen voor de bewoners. Een dergelijk gesprek creëert ruimte om verwachtingen af te stemmen, eventuele twijfels te bespreken en concrete voorbeelden te verkennen van situaties waarin jouw talenten tot hun recht komen. Dit zorgt niet alleen voor een goede start, maar ook voor een gevoel van veiligheid en betrokkenheid. Bovendien helpt het de vrijwilligersverantwoordelijke om jou te ondersteunen bij het vinden van taken en momenten die écht passen bij wie jij bent.

In bijlage van deze inspiratiegids voorzien we een oefening die vrijwilligers kan helpen om stil te staan bij hun eigen talenten en hoe ze deze kunnen inzetten in het contact met bewoners. Ze is initieel bedoeld voor vrijwilligers, maar wij hebben deze aangepast opdat vrijwilligersverantwoordelijken deze oefening kunnen gebruiken tijdens gesprekken.

BIJLAGE REFLECTIEOEFENING NOG TOEVOEGEN

Vrijwilligers en vaste medewerkers hebben het potentieel om elkaar te versterken. Ze vertrekken elk vanuit hun eigen rol, maar delen hetzelfde doel: bewoners een warme, betekenisvolle dag bezorgen. Terwijl het vaste (zorg)personeel vooral focust op zorgtechnische en organisatorische taken, kunnen vrijwilligers nét dat stukje extra tijd, aandacht en rust brengen dat zo waardevol is. Een rustig gesprek, een wandeling, een spelmoment, samen muziek luisteren of een koffiemomentje – kleine dingen die een groot verschil maken.

Daarom is het zinvol om samen te bekijken hoe die complementariteit er in jouw woonzorgcentrum kan uitzien. In wat volgt willen we je een eenvoudig en verbindend hulpmiddel aanreiken om als team even stil te staan bij ieders talenten en noden. Door deze oefening samen te doen, ontstaat een helder en meer gedragen beeld van hoe vrijwilligers kunnen aansluiten bij wat er al leeft in het woonzorgcentrum.

BIJLAGE DENKOEFENING VOOR EEN TEAM NOG TOEVOEGEN

Heb je vragen over het onderzoek of het materiaal?
Neem dan gerust contact op met Liesbet en Yasmine via liesbet.vanvlasselaer@ucll.be en yasmine.sterckx@ucll.be .

Een gezonde samenleving vraagt om zorg die meebeweegt met uitdagingen.
We streven naar zorg die persoonlijker, toegankelijk en toekomstbestendig is. Die de levenskwaliteit van mensen én het welzijn van de zorg- en hulpverleners versterkt.

Als kennisknooppunt brengen we expertise samen, werken we evidence-based en stemmen we onze oplossingen af op de noden van het werkveld. We ontwikkelen, implementeren en evalueren innovaties in samenwerking met patiënten, professionals, organisaties en netwerken.

Hoe vrijwilligers meebewegen met noden en wensen van bewoners in WZC

Inzetten op emoties

Wat vraagt dit van de vrijwilliger?

Samenwerking met vast personeel

Contact

Over expertiscentrum Health Innovation